Tussen krantenkop en realiteit: zijn botox en fillers gevaarlijk?

De afgelopen tijd was de esthetische geneeskunde meer dan eens onderwerp van gesprek in de media. Deze berichten gingen uiteraard niet over de mooie resultaten en tevreden patiënten, maar wel over risico's en complicaties. Dat is niet vreemd. Een complicatie is nieuws. Een behandeling die naar alle tevredenheid en verwachting verloopt meestal niet.

Hierdoor ontstaat wel een interessant spanningsveld. In de media worden namelijk zeer uiteenlopende situaties vaak samen besproken, en voor het grote publiek vallen deze zaken allemaal onder dezelfde noemer: "er ging iets mis bij of na een cosmetische behandeling."

Maar een blauwe plek of een asymmetrie na een botoxbehandeling zijn niet vergelijkbaar met een vaatafsluiting door fillers of complicaties die optreden na het gebruik van permanente fillers.

Medisch gezien zijn dit fundamenteel verschillende situaties.

Als anesthesioloog en esthetisch arts kijk ik anders naar deze berichtgeving dan de meeste mensen. Niet omdat ik risico's minder belangrijk vind, maar juist omdat risico-inschatting een essentieel onderdeel van mijn dagelijkse praktijk is. Een groot deel van de anesthesiologie draait niet om het toedienen van medicijnen bij een narcose, maar om het herkennen, begrijpen en beperken van de bijbehorende risico's. Diezelfde manier van denken neem ik uiteraard mee naar de esthetische geneeskunde.

Dat is ook de reden waarom ik soms moeite heb met de vereenvoudigde en af en toe zelfs gedramatiseerde berichtgeving over de gevaren van esthetische behandelingen. Wanneer iemand vraagt of botox of fillers gevaarlijk zijn, is het antwoord niet simpelweg ja of nee. Niet omdat risico's niet bestaan, maar omdat de vraag zelf meer nuance vraagt dan een krantenkop kan bevatten.

Waarom risico niet hetzelfde is als onveiligheid

Een van de grootste misverstanden over veiligheid is het idee dat een veilige behandeling hetzelfde zou zijn als een risicovrije behandeling.

Zoiets bestaat simpelweg niet.

Elke medische handeling, hoe klein ook, brengt een bepaald risico met zich mee. Een antibioticum kan een allergische reactie veroorzaken. Een bloedafname kan resulteren in een blauwe plek. En ook een eenvoudige pijnstiller, die vrijwel iedereen in huis heeft, kan bij verkeerd gebruik ernstige schade veroorzaken.

Toch beschouwen we deze zaken niet als onveilig.

Als arts benader je risico's anders. We kijken niet alleen naar wat er theoretisch mis kan gaan, maar ook naar hoe groot de kans is dat dat gebeurt en hoe ernstig de mogelijke gevolgen zijn. Daarnaast kijken we naar welke maatregelen genomen kunnen worden om risico's te beperken en hoe goed eventuele complicaties behandeld kunnen worden wanneer ze toch optreden.

Wanneer in de media aandacht wordt besteed aan complicaties ontstaat soms de indruk dat ernstige problemen regelmatig voorkomen. Een aangrijpend verhaal doet het nu eenmaal beter dan een statistiek.

Artsen beoordelen veiligheid echter niet uitsluitend op basis van de ernst van een mogelijke complicatie. Het gaat om de combinatie van ernst, waarschijnlijkheid en behandelbaarheid.

Neem bijvoorbeeld een vaatafsluiting na een fillerbehandeling. Dat is zonder twijfel een ernstige complicatie. Daarom besteden artsen zoveel aandacht aan anatomische kennis, veilige injectietechnieken en het snel herkennen van alarmsignalen. Gelukkig blijft deze complicatie zeldzaam. Bovendien beschikken we bij moderne hyaluronzuurfillers over mogelijkheden om snel in te grijpen wanneer een vaatafsluiting tijdig wordt herkend.

Dat maakt de complicatie niet minder ernstig. Maar het plaatst het risico wel in de juiste context.

Niet alle complicaties zijn hetzelfde

Een van de redenen waarom discussies over esthetische geneeskunde vaak zoveel emoties oproepen, is dat zeer verschillende situaties onder dezelfde noemer terechtkomen.

Wanneer iemand zegt dat er "iets misging na een cosmetische behandeling", kan dat namelijk van alles betekenen.

In de meeste gevallen gaat het om relatief milde en tijdelijke bijwerkingen zoals roodheid, zwelling of een blauwe plek. Vervelend, maar doorgaans onschuldig en meestal binnen enkele dagen verdwenen.

Daarnaast zijn er complicaties die minder vaak voorkomen, maar meestal goed te corrigeren zijn. Denk aan een tijdelijke asymmetrie na botox of een klein onregelmatigheidje na een fillerbehandeling. Dat zijn situaties die extra opvolging of een correctie kunnen vereisen, maar die doorgaans geen blijvende gevolgen hebben.

Daar tegenover staan de zeldzame maar ernstige complicaties. Een vaatafsluiting na een fillerbehandeling is daar het bekendste voorbeeld van. Hoewel deze complicatie gelukkig weinig voorkomt, vereist ze snelle herkenning en behandeling om schade aan het omliggende weefsel te beperken.

En ten slotte zijn er situaties die eigenlijk in een aparte categorie thuishoren: complicaties die ontstaan na het gebruik van permanente (na 2015) of niet-goedgekeurde producten, of na behandelingen die werden uitgevoerd door mensen die onvoldoende geschoold of onvoldoende bekwaam waren voor de handeling die zij uitvoerden.

Dat onderscheid is belangrijk.

Want wanneer een patiënt jaren na een siliconenolie injectie problemen ontwikkelt, vertelt dat ons niks over de veiligheid van moderne hyaluronzuurfillers. Het is juist de reden dat permanente fillers sinds 2015 verboden zijn voor cosmetisch gebruik in Europa.

Wanneer een complicatie ontstaat omdat iemand onvoldoende kennis had van de onderliggende anatomie, zegt dat niet noodzakelijk iets over het product zelf.

De vraag is dus niet alleen welke complicatie is opgetreden, maar ook waarom die complicatie is ontstaan.

Wat maakt een behandeling veilig?

Wanneer er iets misloopt na een esthetische behandeling, gaan we vaak op zoek naar één oorzaak. Lag het aan het product? Aan de behandelaar? Aan de techniek?

Die reflex is begrijpelijk maar de werkelijkheid is zelden zo eenvoudig.

Net zoals complicaties niet allemaal hetzelfde zijn, ontstaat veiligheid niet door één enkele factor. Het is het resultaat van een hele keten van beslissingen die elkaar beïnvloeden.

Het begint bij de indicatiestelling: is een behandeling op dit moment wel de juiste keuze? Wegen de mogelijke voordelen op tegen de risico's? En zijn de verwachtingen van de patiënt realistisch?

Soms is niet behandelen de beste behandeling.

Daarna komt de uitvoering. Een grondige kennis van de anatomie, een correcte techniek en de juiste productkeuze zijn allemaal belangrijk. Niet afzonderlijk, maar in samenhang met elkaar.

Maar ook dat is nog niet het volledige verhaal.

Een aspect dat de laatste jaren steeds meer aandacht krijgt, is de informatie die patiënten vooraf ontvangen. En terecht. Mensen hebben het recht om te weten wat voor voordelen een behandeling kan opleveren, maar ook welke risico's eraan verbonden zijn. Niet omdat dat risico's groter maakt, maar omdat goede geneeskunde gebaseerd is op weloverwogen keuzes.

Een patiënt die weet wat de mogelijke voordelen, beperkingen en complicaties zijn, kan een andere beslissing nemen dan iemand die alleen de positieve kanten van een behandeling heeft gehoord.

Veiligheid gaat daarom verder dan de injectie zelf. Ze begint bij een correcte indicatie, vraagt om kennis en ervaring tijdens de behandeling en eindigt niet wanneer de patiënt de praktijk verlaat. Goede opvolging, duidelijke instructies en een behandelaar die mogelijke complicaties kan herkennen en behandelen maken evenzeer deel uit van veilige zorg.

Wanneer artsen naar veiligheid kijken, kijken ze daarom niet naar één factor. We kijken naar het geheel.

Niet alleen naar wat er wordt geïnjecteerd, maar ook waarom, door wie en onder welke omstandigheden.

Conclusie

Zijn fillers en botox gevaarlijk?

Na alles wat we besproken hebben, begrijpt u waarschijnlijk waarom die vraag zo moeilijk met een eenvoudig ja of nee te beantwoorden is.

Risico's bestaan. Dat geldt voor iedere medische behandeling en dus ook voor esthetische behandelingen. De aanwezigheid van risico's maakt een behandeling niet automatisch onveilig. Net zoals de afwezigheid van complicaties niet automatisch betekent dat een behandeling veilig werd uitgevoerd.

Wat mij vooral opvalt in het huidige debat, is dat zeer verschillende situaties vaak onder dezelfde noemer terechtkomen. Daardoor dreigt nuance verloren te gaan, en dat is toch wel belangrijk.

Niet om risico's te minimaliseren, maar om ze correct te begrijpen.

Veiligheid ontstaat niet door risico's te ontkennen. Ze ontstaat door risico's te herkennen, te bespreken en er rekening mee te houden.

Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste boodschap van dit artikel. Niet de vraag of botox en fillers gevaarlijk zijn, maar hoe we over risico's spreken.

Want tussen krantenkop en werkelijkheid bevindt zich vaak een gebied waar de waarheid minder spectaculair is, maar wel een stuk genuanceerder.